- सुमाया राई

मेरो वाल्यावस्थामा आमाको अक्सर तयामा-खियामा दिदि-बहिनीको कथा, उनीहरूले तानमा कपडाबनेको कथा, खोक्चिलिपा भाई र तयामा-खियामामाईती चेलीबीचको माया र प्रेमले ओतप्रोत भएकोकथा, उनीहरूको बिछोडको कथा, खोक्चिलिपाले दिनभरीकोसीमा जाल हानी एक मात्र चिप्लो ढुङ्गा प्राप्त गरेकोकथा र उक्त चिल्ल्ाो ढुङ्गा वास्तवमा मायाकी शक्तिकोरूपमा रहेको कथा आदि-आदिलो मेरो बाल मष्तिस्कमाएक प्रकारको रोमाञ्चकता र उत्सुक्ता भरी दिने कामगरिरहन्थ्यो । मेरो बालमस्तिष्कले तयामा-खियामा रखोक्चिलिपाको कथा त्यो स्थान कल्पनामा भए पनिपुग्ने जमर्को गरिरहन्थ्यो । उक्त ठाउँ कस्तो होला -एकपटक उक्त ठाउँमा पुग्न पाए पनि हुन्थ्यो जस्तो विचारलेमलाई उद्वेलित गरिरहन्थ्यो । मेरो बाल मस्तिष्कलेसुनेको कथा र उक्त स्थानमा पुग्नको लागि बुनेकोकल्पना जीवनको झण्डै ४४ वसन्त पार गरिसकेपछिमात्र वास्तविकतामा परिणत हुन सक्यो । अर्थात २०६५सालको माघे संक्रान्तीको दिन म उक्त किरातआदिमभूमी तयामा-खियामा र खोक्चिलिपाको स्थानतुवाचुङ डाँडालाई चुम्न पुगेँ । ख्ाोटाङ जिल्लाकोअर्खौले गा.वि.स एवं सल्ले गा.वि.स. मा पर्ने उक्तआदिमभूमीमा पुग्न पनि एक संयोग थियो । त्यो केभने हामी किरात र्राई यायोक्खाले आरम्भ गरेको"किरात स्वायत्त राज्य" को अभियानमा मेरो नेतृत्वमासोलुदेखि उदयपरसम्मको राजनीतिक-सांस्कृतिकचेतना अभिवृद्धि अभियानको क्रममा सोलु-सल्लेरीदेखिओखलढुङ्गा हुँदै खोटाङ तत्पश्चात् उदयपुर झर्ने क्रममाउक्त समुहमा तत्कालिन उपाध्यक्ष श्री चतुरभक्त र्राई ज्यू,वहाँकी धर्मपत्नी श्रीमति जानका र्राई, दर्ुगा कोयू र्राई,पार्वती र्राई, रविन र्राई, र्राई नविन, भुवन सुप्तिहाङलगायत अन्य थुप्रै कलाकारको टोली समेत दिक्तेलमाकार्यक्रम सकेर उदयपुर जाने क्रममा आदिमभूमीतुवाचुङ ...

- चतुरभक्त र्राई अध्यक्ष १.परिचयःर् धर्म संस्कृति र राजनीति विलकुल अलग विषय हुन् भनी हर्ेर्दै आइरहिएको पर्रि्रेक्षमा सागरको दर्ुइ किनार्रभई बसेका यी दुवैवीच पुल थापेर जोड्ने काम २०६६ साल जेष्ठ १५ गते तुवाचुङ जायजुम महोत्सव र सोहीठाउँमा खोटाङे जनताले सम्पन्न गरेको दोश्रो गणतन्त्र दिवस संयुक्त रूपमा भव्यतापर्ूवक सम्पन्न गरेर एकऐतिहासिक कार्य पुरा गरेको छ । कार्यक्रम अत्यन्त सफल भएको प्रमाण महोत्सबमा हजारौं जनताहरूकोउपस्थितिले जनाउँछ । जनताको बलीदानी संर्घष्ाबाट प्राप्त भएको गणतन्त्र यसपटक तुवाचुङ जायजुमको किरात धर्मसंस्कृति र इतिहासको महोत्सवले धर्म संस्कृति र राजनीतिको पाटोलाई एउटै कार्यक्रममा समाविष्ट गरेरखोटाङ्गेलाई मात्र होइन बुझनेलाई देशकै लागि एउटा समन्वयको बिन्दु पहिलाउन सफल भएको छ ।राजनीतिको काम धर्म, संस्कार, संस्कृतिमा सक्रियता देखाउनु होइन भन्ने काम यसपटक तोडिएको छ । समय,काम, पैसा र इज्जतको लागि मरिमेट्ने आजको मानिसको लागि यस्ता धेरै कार्यहरू संगसगै सम्पन्न गर्न पाइयोभने काम, समय र खर्चमा दोहोरोपन हट्नेे मात्र होइन धार्मिक सांस्कृतिक समन्वय, जातीय सहिष्णुता, राजनीतिकमूल्यसमेत स्थापित हुन सक्नेछ । आशा गरौं यस्ता कार्य आगामी दिनहरूमा अरु पनि सम्पन्न भएर जानर्ुपर्दछ ।यस्तै प्रसंगबाट धर्म, संस्कृति, इतिहास र राजनीति यसपटक किरात, वौद्ध र हिन्दु धर्मको त्रिबेणी हलेसीतुवाचुङमा सौहार्दपर्ूण्ा रुपमा एक अर्कामा हातेमालो गर्दै तुवाचुङ जायजुम महोत्सव र गणतन्त्र दिवस साझार संयुक्त रुपमा तुवाचुङ जायजुमकै काखमा सम्पन्न भएको छ । विचार विपरित हुने वित्तिकै एक अर्कालाई अजातराजनीतिक ...

...

१)     तोयमा र खोकचोलिपुको थानदेखि दक्षिण-पश्चिम तर्फसाकेला सिलि गर्ने मैदान तयार गर्ने ।
२)     नागीको मोटर बाटोदेखि उकालो लाग्ने ठाउँ र काभ्रेमा जम्मा २ ठाउँ ढुङ्गाको स्वागत द्वार निर्माण गर्ने ।
३)     काभ्रेबाट बाटो चौडा बनाउने र नागीबाट उकालो निस्कने बाटोमा ढुङ्गाको सिढी निर्माण गरी उक्त सिढीका दुवै तर्फफलामको रेलिङ्ग राख्ने  ।
४)     नागी साइड संग्राहलय, कपास खेती र तान बुन्ने ठाउँको तयारी र्गर्नको लागि अन्दाजी ५० रोपनी जग्गा खरिद गर्नुपर्ने र हलेसी गा.वि.स. १ मा पर्ने काभ्रेदेखि पर्ूव मोटर      बाटोदेखि उत्तरको जम्मै   पाखाहरु अन्दाजी २०० रोपनी जग्गा र तानढुङ्गा आसपासको जग्गासमेत संस्कृति मन्त्रालय मार्फ अध्रि्रहणको लागि नेपाल सरकारसँग माग गर्ने ।
५)     उक्त जग्गामा विविध प्रकारको वृक्षारोपण गरी हरियाली राख्ने र  सल्ले आर्खौले धितुङ्ग गा.वि.स अर्न्तर्गतको तुवाचुङ जायजुम तानढुङ्गा  वरीपरीको सामुदायिक वनलाई    सामुदयिक वन उपभोक्ता समितिसँग छलफल गरी तोयमा, खियामा, खोक्चिलिपु किरात धार्मिक सामुदायिक वनको नामाकारणबाट संरक्षण गर्ने र दुवै संस्थाको संरक्षण कार्यमा

भूमिका राख्न पहल गर्ने ।

६)    तोयमा खियमा र खोक्चिलिपाको सालिक दुवै तानढुङ्गाको बीचको डाँडामा प्रतिस्थिापन गर्ने र तानढुङ्गा रहेको ठाउँमा उचित प्रकारले विज्ञहरुको सल्लाह र गुरु योजना बमोजिम निर्माण सुधार गर्ने ।

७)     खाली चौरमा मानिसहरु विश्राम गर्ने पौराणिक आकारको घर, चौतारीहरु निर्माण गर्ने र फूल, बगैँचा, सौचालय ...

मानव समुदायको उत्पत्ति र विकासको क्रममा जंगली युग ढुंगे युग पार गर्दै कृषियुग तर्फप्रवेशको प्रारम्भमा हामी किरात र्राईहरुको महान पर्ुखा पातेसुङ र उहाँको श्रीमती दिलिदुम -डाकुहँमा) विश्वको अग्लो सगरमाथाको काख नेपालको पर्ूवाञ्चल माझ किरात प्रदेश खोटाङ जिल्लाको हलेसी महादेवस्थान गा.वि.स.स्थित वडा नं. १ ऐतिहसिक नाम तुवाचुङ जायजुम हाल बोलाउने नाम मालाथुम्का डाँडामा बस्ने गरेको किम्बदन्ती छ । उक्त स्थान समुन्द्र सतहदेखि करिब ७ हजार फिटको उचाई रहेको अर्खौले, सल्ले, धितुङ, दर्ुर्छिम र हलेसी महादेवको बीचमा ३ सय रोपनी जंगल र केही खाली चौर विभिन्न प्रकारको बोट, विरुवा र लालीगुराँसले सुसज्जित हिमाल तर्राई लगायत चारैतर्फो सुन्दर दृश्य राम्ररी देख्न सकिने यो अत्यन्तै रमाइलो ठाउँमा रहेको छ । संस्कार, संस्कृति, सभ्यता शुरु भएको किरात र्राईहरुको यही उद्गम भूमी स्वयं किरात र्राईहरुको लागि त सबैभन्दा ऐतिहासिक महत्वको तिर्थस्थल हो नै भने बैद्ध धर्मालम्बी महान गुरु पद्मसम्भवले ध्यान गरी मानवको आयु थप गरेको ठाऊ साथै हलेश्वर महादेव बसाहथान बैद्ध, हिन्दु र किरात धर्मको त्रिगम स्थल देशको पनि सस्कृति सम्पदाको धरोहर हो भन्ने कुरामा दर्ुइ मत हुन सक्दैन भन्ने लाग्दछ । पर्ुखाले छोडेको यही सम्पदालाई जोगाएर राखेमात्र पनि हाम्रो सन्ततीहरुको लागि जीवन यापनको आधार बन्नेछ । सृजनाको पहिलो घाम झुल्केको यस ठाउँ तिर्थ यात्रीहरुको निम्ति पनि पर्यटन केन्द्रको रुपमा विकास गर्नै पर्ने ठाउँ हो । ...